Lijsterbes-Rowan (Sorbus aucuparia)
De Gewone of Wilde Lijsterbes is een grote struik-kleine boom, die tot 15 meter hoog kan uitgroeien. Vaak is hij meerstammig; in ieder geval vertakt hij zich gemakkelijk om zich als kleinere boom in zijn standplaats te kunnen handhaven. Hij komt in de gematigde-koudere zone van het Euro-Aziaties kontinent voor, omdat hij goed tegen de koude bestand is. De Lijsterbes is dus sedert lange tijd hier inheems (alhoewel hij in Noord-Amerika een broer heeft: de Amerikaanse Vogelkers), wat impliceert dat hij een lange geschiedenis met de mens deelt, gespekt met talrijke verhalen, mythen en sagen, gebruik en medicinale toe-passing, volksgeloof en bijgeloof. Dit belet hem evenwel niet om gedurende het grootste deel van het jaar een relatief onopval-lende verschijning te zijn. Men moet dichterbij stappen om de mooie, samengesteld geveerde en licht gezaagde blaadjes te kunnen onderscheiden. In de lente verschijnen weliswaar een massa schermpjes van witte-crème-kleurige en al bij al ook weer niet zo lekker ruikende bloempjes, maar die eigenschap en dat tijdstip deelt hij met heel wat andere struiken en bomen, zodat ook dat niet opvalt.
Dit verandert pas op het einde van de zomer, wanneerr de vruchtjes zijn volgroeid: bessen die en knaloranje tot knalrood kleuren bij rijpheid, en de boom karakteristiek tooien als ware het versieringen. Het ziijn deze bessen, en hun overdaad, die se -dert oudsher in het oog sprongen, en de boom zijn naam heb-ben gegeven. Deze minuscule appeltjes die relatief hard, bitter en in sommige gevallen zelfs giftig zijn voor de mens (tot de vorst erover is geweest) komen weinig tot niet in aanmerking om door de mens gegeten te worden. Maar vogels hebben daar geen last van: vooral lijsters, maar ook merels en spreeuwen zijn er dol op. Omdat de bessen goed bewaren en traag afrijpen, zijn ze letterlijk en figuurlijk de herfst- en wintervoorraad van deze soorten. Ook de Latijnse soortnaam aucuparia verwijst daarnaar: het komt van "aucupor" wat vogelvangst betekent; de Oude Romeinen gebruikten de bessen als lokaas daarvoor.
De Lijsterbes is een weinig veeleisende boom, die alle bodem-soorten voor lief neemt, en geen specifieke eisen aan de onder-grond of aan de weersopstandigheden stelt. Hij kan dan ook werkelijk overal groeien: in de halfschaduw van het bos of in houtwallen; in volle zon op droge plaatsen, tot in de duinen; in moerassige gebieden; en tot 1500 meter hoogte in de bergen. Hij is echt niet kieskeurig, en heeft geen voorkeur om ergens te gedijen: zelfs op muren. Die keus hééft hij trouwens niet, want zijn zaad wordt ook verspreid door de lijsters/vogels: daar waar zij hun gevoeg doen, daar zal hij groeien. Deze nederigheid is een Steenbok-kenmerk.
Het is dan ook vanuit die invalshoek dat men de reputatie se-dert oudsher van de Lijsterbes als beschermboom dient te begrijpen: het Steenbok- of Saturnus-principe van de bescher-mer van de "kring". Het was gebruikelijk om bij de ingang van zijn huis of erf een Lijsterbes te planten, ter bescherming van huis, haard en inwoners. Als er geen plaats was voor een boom, werden er dan op zijn minst Lijsterbestakken boven de ingang opgehangen om te verhinderen dat "het kwade" of ongeluk kon binnen komen. Of de bessen werden aan elkaar geregen tot ket-tingen als talismans voor onderweg. De Lijsterbes zou ook be-schermen tegen boze geesten, hekserij en andere "narigheden". Vandaar dat hij in het Oud-Engels ook cwicbeám (quickbeam) of heksenboom werd genoemd (het "wick" is afgeleid geworden van het "quick"). Of dat hij op kerkhoven werd aangeplant: als beschermer of wachter van de afgestorvenen. In Schotland was het gebruikelijk om vee onder een haag van Lijsterbes door te laten lopen om het te beschermen. De Lijsterbes staat sym-bool voor weerstand, vastberadenheid en de kracht om tegenspoed het hoofd te bieden. Niet versagen maar vol-houden!
Dit doorzettingsvermogen kunnen we ook in de rode kleur herkennen. Zowel de Latijnse naam Sorbus als de Germaanse naam raudnian- later verbasterd tot Rowan- betekenen: rood. En het zijn niet alleen de bessen die rood worden, want wan-neer de herfst komt, verkleuren ook de bladeren van de Lijster-bes in alle tinten van oker, oranje en rood.
Voor de Keltiese druïden was de Lijsterbes een bijzonder "hei-lige" en"magiese" boom. Het hout was één van de negen "heili-ge" houtsoorten die in het Beltane-vuur verbrand werd; de celebratie van de tegenhanger van Samhain-Halloween (op 1 mei nl). De Lijsterbes stond daarbij niet alleen symbool voor de dood, maar ook voor de wedergeboorte, en werd ook gebruikt voor de brandstapels van overledenen. Als Steenbok-vertegen-woordiger luidt de eindejaars-periode zowel het afscheid van het oude jaar in, als het aanbreken en verwelkomen van het nieuwe jaar in. Op de grens tussen beide, staat de wachter. Dat er Lijsterbessen stonden rond de Stenencirkels waar die ceremonies werden gehouden, is dus geen toevalligheid. Dat er Rowan-bomen aan de ingang van een vallei, of op de overgang naar een heuvelpad staan als wachters (zie foto's) ook niet.
Oude bomen hebben een knoesterig en ietwat creepy silhouet, vooral wanneer dat opdoemt in de ochtendnevels of avondsche-mering. Hoeft het dan te verwonderen dat de Lijsterbes dan in vele verhalen, sprookjes en legenden direkt of indirekt een rol speelt als magiese boom? Als boom die beschermde tegen de "fairies". Als boom waaruit de spintollen en spinnewielen wer-den gemaakt. De naam rowan vertoont associaties met het Sanskriet "runa" wat tovenaar betekent, en waarin men ook het woord rune kan herkennen: het rowan-hout werd gebruikt om er runentekens uit te snijden om voorspellingen te maken. Dat hout van de Lijsterbesboom is relatief buigzaam, maar gaat vrij snel kapot. Het is vooral geschikt voor draai-en snijwerk om er keukengerei, gymnastiektoestellen en meetstokken van te ma-ken; gezien de geringe afmetingen en het geringe voorkomen van de boom, is de houtproduktie te klein voor het "grote werk".
Ook het gebruik van de op zich attraktieve bessen is beperkt: voor verwerking in drankjes, likeuren, jams en jellies. Medici-naal is ook het gebruik van de Lijsterbes beperkt en niet be-paald spektakulair te noemen: de bessen werken samentrek-kend (adstringerend), urinedrijvend, menstruatie-bevorderend en laxerend. Men kan ook een thee trekken van de bloemen te-gen reuma, urinestoornissenen nierstenen. Secundair kan het ook helpen bij een pijnlijke keel die samenhangt met een ver-ontreinigde darm/verstopping, of bij verslijming van de lucht-wegen met diezelfde samenhang; maar strikt gezien bestaan daar betere kruiden voor. De waarde en de betekenis van de Lijsterbes-boom ligt op andere vlakken.
