Paranoot-Amazonenoot-Kanonskogelboom

Ik was zo'n 7 jaar oud toen ik mijn allereerste Paranoot heb ge-geten bij mijn oma thuis. De familie van mijn moeder was wel-gesteld, hadden een auto en een villa op Desteldonk, en lieten de familieleden 's zondags meegenieten van dure exclusivitei-ten. Waarom die noot als een kostbare kleinnood werd gepre-senteerd, begreep ik niet goed, want zo bijzonder vond ik die ook weer niet. Wist ik veel dat die exotiese noot uit het verre Brazilië kwam en alleen maar kon verzameld worden op onher-bergzame plaatsen van de jungle, wat een erg helse en arbeids-intensieve karwei was.

De tropiese Paranootboom komt van nature voor in de stroom-bekkens van Zuid-Amerika. Hij heeft veel warmte en water no-dig, en groeit daarom langs de oevers van de Amazone, de Rio Negro, de Rio Vaupés en de Orinoco. Hij trekt zich weinig aan van de grenzen tussen Brazilië, Peru, Bolivië, Venezuela, Suri-name en Guyana, maar groeit op heel specifieke plaatsen: waar veel water is, maar die NIET overstroomd worden. In dat re-genwoud groeit hij uit tot een reus met een hoogte tot 50 meter en een kroondiameter tot 35 meter. Hij doet er 500 jaar over om een stamdiameter tot 2 meter te ontwikkelen. Ook zijn vruchten zijn kolossaal: ze doen er 14 maanden over om uit te groeien tot ronde, met een dikke en houterige wand soort ka-nonskogels van zo'n 2 kg en een diameter van 10-15 cm. De grapjes met vallende kokosnoten zijn bekend, maar deze bollen vallen soms van veel hoger, en krijgen daardoor zo'n vaart dat ze dier en mens ernstig kunnen kwetsen, of zelfs kunnen doden.

In iedere vrucht zitten er zo'n 20-25 noten, stevig beschermd door de keiharde en dikke wand. Van alle dieren is de Agoetie -een soort jungle-rat- net zoals de eekhoorns hier, de enigste waarvan de tanden scherp genoeg zijn om die open te breken. Het zijn dan ook deze Agoeties die voor de verspreiding van de Paranoot zorgen: net zoals de eekhoorns hier graven zij kleine voorraden in als reserve, die zij nadien kunnen vergeten.

De Paranootboom mag dan een reus zijn, het is ook een kwets-bare gigant: hij leeft in nauwe symbiose met het regenwoud. Hij heeft de Agoeties nodig voor de verspreiding van zijn zaden, en hij heeft specifieke jungle-bijen nodig voor de bevruchting van zijn bloemen. Deze bloemen lijken een beetje op orchidee-en die op een tros hangen, beginnen te bloeien vanaf het regen-seizoen en één voor één juist geteld 1 dag bloeien. Zij kunnen wit, gelig of rood zijn, met alle schakeringen en kleurnuances daartussen naargelang de plaatselijke ondersoort.

Zijn erg specifieke vereisten als standplaats en als habitat, maakt van de Paranoot een heel specifieke boom. Men kan er GEEN plantages van aanleggen waar hij massaal kan worden geteeld zoals dat bij de Cashew is gebeurd. In deze wederzijdse afgankelijkheid en feedback of win-win-situatie kunnen we het Boogschutter- of Jupiter-principe herkennen. Ook het gigantisme van zowel de boom als de vruchten draagt deze zelf-de signatuur.

De noten zelf zijn krachtvoer: ze bevatten 65% vet, 17% eiwit, 9% koolhydraten, en heel wat mineralen zoals magnesium, cal-cium, zink, ijzer en selenium. Een gemiddelde paranoot bevat zo'n 50 microgram selenium, zodat 2 á 3 noten volstaan voor een betere schildklierwerking. Teveel van het "goede", keert ten slechte: wie denkt dat veel paranoten eten dan een goed idee zou zijn, riskeert een selenium-vergiftiging. Omdat paranoten redelijk hard en groot zijn, worden ze meestal in stukken gebro-ken en verwerkt in notenmengsels, studentenhaver en muesli. Over paranoten wordt gezegd dat zij een beschermende rol zou-den spelen in het voorkomen van kanker; door dat hoog gehalte aan selenium beïnvloeden ze positief het immuniteitssysteem en beschermen ze de huid beter tegen schadelijke UV-straling.

In Brazilië noemt men de noot castanhas do Parà, naar de pro-vincie Parà. Paranoten zijn ook bekend als Brazielnoten of Ama -zonianoten; Zij die op zoek gaan naar Paranoten in de jungle, noemt men castaneros. Zij moeten daarvoor de talrijke gevaren van het regenwoud trotseren zoals giftige slangen, jaguars, ma-laria en zandmugziekte (leishmaniase). De Wai-Wai die tus-sen Brazilië en Guyana wonen en leven, trekken in hun ances-trale gebieden naar Paranootbomen om er titko's te verzame-len , met macheté's open te breken (zie fotoreeks rechts), de noten eruit te halen, te wassen, te triëren, in zakken van 50 kilo door de jungle te sleuren, in lange kano's te laden, langs de ri-vier de Anauá met zijn versnellingen naar hun dorpen te ver-voeren, alwaar de noten worden gedroogd en verkocht. Het le-vert hen een levensinkomen op, dat beter is dan van welke an-dere mogelijke exploitatie van het regenwoud ook (zoals hout-winning).

Positief hierbij is, dat de Paranootbomen als het ware hun bankaccount en verzekering voor de toekomst zijn: de Para-noten die op geen andere manier kunnen worden bekomen dan door deze wildpluk, is hun bron van inkomen voor het heden en de toekomst. Hierdoor ontstaat er alweer een win-win-situa-tie: de Wai-Wai -en bij uitbreiding ALLE Zuid-Amerikaanse allochtone stammen- hebben er alle belang bij om het regen-woud in zijn oorspronkelijke staat te behouden en te bescher-men.
Het zwakke punt hierbij is dan weer dat de huidige Braziliaanse wetgeving, overheid en politiek aan deze stammen geen enkele rechten geeft op hun gebieden: wat zich twee eeuwen daarvoor in Noord-Amerika heeft voltrokken met the Native American, herhaalt zich gewoon thans in Zuid-Amerika. Het Amazone-woud wordt systematies gekapt en vrijgemaakt voor grootscha-lige landbouw- en plantage -projekten :dubbel langs de kassa passeren: één keer voor het "ontgonnen" -lees: het geroofde- hout; en één keer voor het geroofde -lees: het verwoeste- land. Overal worden wegen doorheen het Amazonewoud getrokken, worden kolonisatie-projekten aangemoedigd of oogluikend toe-gestaan. De gebieden van de stammen staan onder voortduren-de druk van illegale houtdiefstal en brand, ja zelfs indringing en moord. Want als er geen woudbewoners meer "in de weg staan" , zal de weg pas volledig "open" zijn. Het lot van het regenwoud, de Paranootbomen en de Wai-Wai hangt dus samen.